شمرده ، خود را فعال مايشاء مىداند و اگر از مشرقيها مستقيماً نتوانند استفاده كنند مثل هندوستان كه حتى قوت لايموت سكنه را به اسم ماليات مىگيرند ، به وسيلهء تجارتهاى غير مشروع و اقسام مال التجاره هاى پوچ و بىمصرف با كمال بى شرمى از آنها پول در مىآورند كه از مشاهدهء آن خوب مىشود فهميد كه انحطاط اخلاقى ملل تربيت شده تا چه پايه است . صفحهء 781 : . يكى از صفحات حزنآور تاريخ تمدن ما بيان روابطى مىباشد كه اروپا در قرن نوزدهم با چين برقرار نموده است و شايد روزى برسد كه اعقاب ما به كيفر اين اعمال شقاوت كارانه خود به بدترين وضعى رسيده و از آنها چينيان انتقام گيرند . واقعاً در باب محاربهء خونين معروف به محاربهء افيون چه خواهند گفت كه انگليسها يك سم قاتلى را داخل مملكت نموده و دولت چين به واسطهء اطلاع از عواقب وخيمهء آن وحشت و خوف داشته و نمىخواسته آن را قبول كند ولى در مقابل قوهء قهريه و شليك توپ مجبور به قبول شده و ناچار به تسليم گرديد . راست است كه امروزه انگليس يكصد و پنجاه ميليون ( ) در سال از اين تجارت فايده مىبرد ، ليكن دكتر كريستليب مخصوصاً مطابق آمار جديد در اين باب تخمينى كه نموده است اين ترياك هرساله ششصد هزار چينى را رهسپار ديار عدم مىسازد . . . وقتى كه مأمورين مذهبى انگليس چينيها را تبليغ نموده و به دين عيسوى دعوت مىكنند آنها مطابق قول نويسندهء فوق چنين جواب مىدهند : سبحان الله ! شما اول ما را مسموم ساخته و به ديار عدم رهسپار مىسازيد و بعد به ما درس تقوا و پاكدامنى مىدهيد ؟ . .